हरित ताराको परिचय
बौद्ध दर्शनमा हरित तारा करुणा र सुरक्षाकी सबैभन्दा शक्तिशाली देवी हुनुहुन्छ। उहाँलाई संसारको दुःखबाट मुक्ति दिने माता मानिन्छ। तिब्बती बौद्ध परम्परामा उहाँलाई ‘डोल्मा’ भनिन्छ। यसको अर्थ प्राणीहरूलाई तार्ने देवी हो।
आजको यस ब्लगमा हामी उहाँको विस्तृत चर्चा गर्नेछौँ। विशेषगरी हरित ताराको उत्पत्ति, साधना र मन्त्रबारे प्रस्ट पार्नेछौँ।
हरित ताराको उत्पत्ति र पौराणिक कथा
बौद्ध ग्रन्थहरूका अनुसार हरित ताराको उत्पत्ति भगवान् अवलोकितेश्वरको आँसुबाट भएको हो। बोधिसत्त्व अवलोकितेश्वरले संसारका प्राणीहरूको असीमित दुःख देख्नुभयो। त्यसपछि उहाँको आँखाबाट गहिरो करुणाको आँसु खस्यो।
ती आँसुबाट एउटा कमलको फूल फुल्यो। त्यही फूलबाट हरित ताराको प्रादुर्भाव भयो। उहाँले अवलोकितेश्वरलाई एउटा महान् प्रतिज्ञा गर्नुभयो। सबै प्राणीहरूको दुःख निवारण नभएसम्म उहाँले निरन्तर कार्य गरिरहनुहुनेछ।
अर्को प्रचलित कथा अनुसार उहाँ पूर्वजन्ममा ‘ज्ञानचन्द्र’ नामक राजकुमारी हुनुहुन्थ्यो। उहाँले करोडौँ वर्षसम्म बुद्धको सेवा गर्नुभयो। त्यस समयमा भिक्षुहरूले उहाँलाई पुरुष शरीरमा पुनर्जन्म लिन सुझाव दिए।
तर, उहाँले परमार्थ सत्यमा पुरुष वा स्त्री नहुने कुरा प्रस्ट पार्नुभयो। त्यसैले, उहाँले सधैँ स्त्री रूपमै रहेर प्राणीहरूको कल्याण गर्ने सङ्कल्प गर्नुभयो। तसर्थ, हरित तारा महिला सशक्तीकरणको उत्कृष्ट उदाहरण हुनुहुन्छ।
नेपालकी राजकुमारी भृकुटीसँगको सम्बन्ध
नेपाली इतिहास र बौद्ध धर्ममा राजकुमारी भृकुटीको भूमिका अतुलनीय छ। सातौँ शताब्दीमा राजा अंशुवर्माकी छोरी भृकुटीको विवाह भयो। उहाँको विवाह तिब्बतका सम्राट स्रोङ्चेन गम्पोसँग भएको थियो।
भृकुटीले नेपालबाट बौद्ध मूर्तिहरू र पवित्र ग्रन्थहरू तिब्बत पुर्याउनुभयो। तिब्बती परम्परामा राजकुमारी भृकुटीलाई हरित ताराकै साक्षात् अवतार मानिन्छ।
उहाँले तिब्बतमा बौद्ध धर्मको जग बसाल्न महत्त्वपूर्ण योगदान दिनुभयो। साथै, उहाँले तिब्बतमा प्रसिद्ध जोखाङ गुम्बा निर्माण गराउनुभयो। यसरी यस पवित्र देवीको आध्यात्मिक सम्बन्ध नेपालको माटोसँग जोडिएको छ।
स्वरूप र यसको आध्यात्मिक अर्थ
उहाँको प्रतिमामा प्रत्येक पक्षको गहिरो आध्यात्मिक अर्थ लुकेको छ।
हरियो रङ्ग र वायु तत्त्व
हरियो रङ्ग पञ्चतत्त्वमध्ये ‘वायु तत्त्व’ सँग सम्बन्धित छ। यसले गतिशीलता, प्राण र सक्रियतालाई जनाउँछ। उहाँ भक्तहरूको पुकार सुन्नेबित्तिकै उद्धार गर्न तयार हुनुहुन्छ।
ललितासन मुद्राको महत्त्व
उहाँको मूर्तिमा एक खुट्टा खुम्च्याएर र दाहिने खुट्टा तल झुकाइएको हुन्छ। यसलाई ललितासन भनिन्छ। यसको अर्थ उहाँ गहिरो ध्यानमा हुनुहुन्छ। यद्यपि, प्राणीहरूलाई आवश्यक पर्दा तुरुन्तै उठेर मद्दत गर्न उहाँ तत्पर हुनुहुन्छ।
अभय मुद्रा र उत्पल
उहाँको दाहिने हात वरद मुद्रामा हुन्छ। यसले वरदान दिने जनाउँछ। देब्रे हात अभय मुद्रामा हुन्छ, जसले सुरक्षा दिन्छ। उहाँको हातमा नीलो कमलको फूल (उत्पल) हुन्छ। यो पूर्ण ज्ञान र शुद्धताको प्रतीक हो।
हरित ताराको शक्तिशाली मन्त्र र अर्थ
साधनाको मुख्य आधार उहाँको पवित्र मन्त्र हो। यो मन्त्र जप गर्नाले मनमा शान्ति र आध्यात्मिक ऊर्जा प्राप्त हुन्छ। तिब्बती उच्चारणमा ‘सोहा’ भनिन्छ। तर, मूल संस्कृतमा यो ‘स्वाहा’ हो।
मन्त्र: ॐ तारे तुत्तारे तुरे स्वाहा
मन्त्रका शब्दहरूको अर्थ
ॐ शब्दले अशुद्ध शरीर र मनलाई शुद्ध गर्ने सङ्कल्प जनाउँछ। तारे शब्दको अर्थ संसारको दुःख र जन्म-मृत्यु चक्रबाट मुक्ति दिलाउनु हो।
त्यसैगरी, तुत्तारे शब्दले अष्टमहाभयबाट सुरक्षा प्रदान गर्दछ। तुरे शब्दले अज्ञानता र रोगहरूबाट मुक्ति दिलाउँछ। अन्तमा, स्वाहा शब्दले मन्त्रको शक्ति हृदयमा स्थापित होस् भन्ने बुझाउँछ।
अष्टमहाभयबाट सुरक्षा र मुक्ति
बौद्ध शास्त्रहरूका अनुसार उहाँले हामीलाई आठ प्रकारका विनाशकारी भयहरूबाट जोगाउनुहुन्छ। यी भयहरूलाई प्रतीकात्मक रूपमा यसरी व्याख्या गरिएको छ।
सिंह र हात्तीको भय
सिंहले जस्तै अहङ्कारले मानिसको विवेकलाई नष्ट गर्छ। अर्कातिर, अज्ञानताले मत्ता हात्तीले झैँ सही मार्गलाई कुल्चेर अघि बढ्न दिँदैन।
आगो र सर्पको भय
क्रोध रूपी आगोले मानिसको पुण्य र मानसिक शान्तिलाई जलाउँछ। साथै, ईर्ष्याले सर्पको विषले जस्तै मनलाई प्रदूषित बनाउँछ।
चोर र साङ्लोको भय
गलत विचार रूपी चोरले हाम्रो आध्यात्मिक प्रगतिलाई चोर्छ। लोभ रूपी साङ्लोले मानिसलाई बन्धनमा पारेर स्वतन्त्र हुन दिँदैन।
बाढी र पिशाचको भय
अत्यधिक आसक्तिले मानिसलाई दुःखको बाढीमा डुबाउँछ। अनियन्त्रित शङ्का रूपी पिशाचले मानसिक स्वास्थ्यलाई बिगार्छ। उहाँको साधनाले यी नकारात्मक भावनाहरूलाई पूर्ण रूपमा नष्ट गर्दछ।
आधुनिक युगमा यसको महत्त्व
आजको तनावपूर्ण जीवनमा हरित ताराको साधना अझ बढी सान्दर्भिक छ। मन्त्र जपले निराशा र चिन्ता कम गरी मानसिक शान्ति दिन्छ।
उहाँले हामीलाई सक्रिय करुणाको मार्गमा लाग्न प्रेरित गर्नुहुन्छ। यो भनेको दुःखीहरूको मद्दतका लागि सधैँ सक्रिय हुनु हो।
थप रूपमा, हरियो रङ्ग प्रकृतिको प्रतीक हो। त्यसैले, वातावरणको रक्षा गर्नु पनि यस साधनाको अभिन्न अङ्ग हो। ‘ज्ञानचन्द्र’ को कथाले महिला सशक्तीकरणमा ऊर्जा थप्छ।
निष्कर्ष
आर्य हरित तारा केवल एक धार्मिक कल्पना मात्र हुनुहुन्न। उहाँ हामीभित्रै लुकेको करुणा र सक्रिय बुद्धत्वको ऊर्जा हो। उहाँको साधनाले कठिन परिस्थितिहरू पार गर्न अदम्य साहस दिन्छ।
यसले संसारलाई हेर्ने हाम्रो दृष्टिकोणमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउँछ। यदि तपाईं पनि जीवनमा शान्ति चाहनुहुन्छ भने हरित ताराको शरणमा जानुहोस्। भवतु सर्व मङ्गलम्।
